Bảy mục dưới đây kế thừa nội dung chung của dân tộc Hmông. Chỗ nào nhóm Mông Hoa thật sự khác thì được đánh dấu Riêng ở nhóm này — dấu ● trên thanh mục lục chỉ ra ngay những mục đó.
Người Mông cư trú ở độ cao lớn nhất trong các dân tộc Việt Nam, phần nhiều trên 1.000 mét. Điều kiện đó quyết định gần như toàn bộ đời sống vật chất: cây lương thực là ngô chứ không phải lúa, nhà làm bằng đất nện để giữ nhiệt, và ruộng phải bậc thang hóa từng mét một.
Nghề trồng lanh — dệt — vẽ sáp ong — nhuộm chàm là một chuỗi khép kín do phụ nữ đảm nhiệm, từ hạt giống đến tấm váy hoàn chỉnh. Đây là ví dụ thường được dùng khi giảng về quan hệ giữa môi trường sống, phân công lao động và hoa văn.
Trang phục
Váy Mông là một trong số ít trang phục Việt Nam dùng kỹ thuật vẽ sáp ong: sáp nóng vẽ lên vải lanh, nhuộm chàm, rồi nấu bỏ sáp — chỗ có sáp giữ nguyên màu vải, thành hoa văn trắng trên nền chàm.
Riêng ở nhóm Mông Hoa
Váy kết hợp cả ba kỹ thuật: vẽ sáp ong rồi nhuộm chàm, thêu chỉ màu và ghép vải. Một chiếc váy có thể mất nhiều tháng để hoàn thành.
- Chất liệu
- Vải lanh · sáp ong · chàm · chỉ màu
- Màu chủ đạo
- Chàm · trắng · hồng sen · xanh lá · cam
-
Váy xếp ly
Váy lanh xếp hàng trăm nếp, xòe rộng khi xoay; mỗi chiếc mất nhiều tháng.
-
Vẽ sáp ong (batik)
Kỹ thuật nhuộm cản màu bằng sáp, vẽ bằng bút đồng, hoa văn hình học.
-
Xà cạp
Dải vải quấn bắp chân, giữ ấm và chống vắt khi đi rừng.
-
Vòng cổ bạc
Bạc trắng bản to, đeo nhiều vòng chồng lên nhau trong dịp lễ.
Kéo để xoay · cuộn để phóng
Mô hình mẫuẨm thực
Người Mông sống ở độ cao nơi lúa nước không trồng được, nên lương thực chính là ngô — điều tạo ra một nền ẩm thực khác hẳn các dân tộc vùng thấp.
Dùng chung với dân tộc Hmông
Lương thực chính Ngô
Mèn mén
Bột ngô xay nhỏ, đồ hai lần cho tơi — món ăn thay cơm hằng ngày.
Thắng cố
Món nấu từ thịt và nội tạng ngựa hoặc bò với thảo quả, ăn ở chợ phiên.
Bánh dày
Giã từ nếp nương, dâng cúng trong Tết Mông.
Rượu ngô
Nấu từ ngô ủ men lá, gắn với chợ phiên và tiếp khách.
Đậu xị
Đậu tương ủ lên men, dùng làm gia vị nêm quanh năm.
Kỹ thuật chế biến: Đồ hai lửa · ủ men lá · nấu chảo lớn · phơi gác bếp
Âm nhạc & diễn xướng
Khèn Mông vừa là nhạc cụ vừa là đạo cụ múa: người thổi đồng thời xoay, lộn, nhún theo nhịp. Trong tang lễ, khèn thay lời dẫn đường cho người đã khuất.
Dùng chung với dân tộc Hmông
Nhạc cụ
Ô nhạc cụ đã nối sẵn với trường audio trong
schema — có tệp ghi âm là phát được, không phải sửa giao diện.
Kéo để xoay · cuộn để phóng
Mô hình mẫuHình thức diễn xướng
Múa khèn · Hát gầu plềnh · Hát cự xia
Ngôn ngữ & chữ viết
Dùng chung với dân tộc Hmông
dùng chữ Latinh
Bộ chữ Hmông Latinh hóa được xây dựng và ban hành ở miền Bắc năm 1961, dùng trong dạy học và xuất bản. Trước đó tiếng Hmông không có chữ viết thống nhất.
Nhà ở
Nhà đất ba gian, nền nện, mái lợp ngói âm dương hoặc gỗ pơ mu. Ở Hà Giang còn dạng nhà trình tường: tường đất nện dày, giữ ấm qua mùa đông vùng cao.
Dùng chung với dân tộc Hmông
Tổ chức xã hội
Dùng chung với dân tộc Hmông
Thân tộc
phụ hệ
Hôn nhân
Cưới hỏi theo dòng họ, cùng họ không kết hôn. Tục "kéo vợ" từng phổ biến, nay được nhìn nhận lại và vận động thay đổi.
Ghi chú
Dòng họ là đơn vị gắn kết mạnh nhất, mỗi họ có nghi lễ và kiêng kỵ riêng.
Lễ hội
Riêng ở nhóm Mông Hoa
Chợ tình và hội Gầu Tào ở vùng Mông Hoa là dịp trưng bộ váy đẹp nhất — trang phục ở đây là sinh hoạt cộng đồng, không chỉ là y phục.
-
Gầu Tào
Tháng Giêng
Lễ dựng cây nêu cầu con, cầu sức khỏe; lớn nhất trong năm của người Hmông.
-
Tết Mông
Tháng 12 âm lịch
Ăn Tết sớm hơn Tết Nguyên đán khoảng một tháng, kéo dài nhiều ngày.
-
Chợ phiên
Hằng tuần
Không chỉ là nơi mua bán mà là không gian gặp gỡ, hát giao duyên.
Nguồn tham khảo
- sách Tổng điều tra dân số và nhà ở 2019 — Tổng cục Thống kê
- bài báo Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia — Bộ VHTTDL
- bảo tàng Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam — sưu tập vải lanh và sáp ong
Schema bắt buộc mỗi dân tộc có ít nhất một nguồn — không thêm được bản ghi nếu bỏ trống.