Bảy mục dưới đây kế thừa nội dung chung của dân tộc Jarai. Chỗ nào nhóm Tơ Buăn thật sự khác thì được đánh dấu Riêng ở nhóm này — dấu ● trên thanh mục lục chỉ ra ngay những mục đó.
Người Jarai là dân tộc đông dân nhất ở Tây Nguyên và cùng nhóm ngôn ngữ Nam Đảo với người Êđê, người Chăm. Đặt cạnh người Êđê, đây là cặp đối chiếu thuận lợi khi giảng: cùng ngữ hệ, cùng chế độ mẫu hệ, cùng không gian cồng chiêng, nhưng khác nhau ở tổ chức buôn làng và ở nghệ thuật tang ma.
Tượng nhà mồ là phần dễ nhận ra nhất. Những pho tượng gỗ tạc bằng rìu, hình người ngồi ôm mặt hoặc khóc, được dựng quanh nhà mồ rồi để mặc cho mưa nắng mục dần — một quan niệm về cái chết rất khác với tục chăm sóc mộ phần của người Kinh.
Trang phục
Cùng hệ thổ cẩm Tây Nguyên với người Êđê — nền chàm đen, dải hoa văn đỏ trắng chạy ngang — nhưng người Jarai dùng nhiều dải hẹp xếp sát nhau hơn, và ưa đính cườm ở gấu váy.
Riêng ở nhóm Tơ Buăn
Vùng biên ưa đính cườm dày ở gấu váy và dùng nhiều dải hoa văn hẹp hơn các nhóm quanh Pleiku.
- Chất liệu
- Bông · chàm · chỉ nhuộm màu · cườm
- Màu chủ đạo
- Đen · chàm · đỏ · trắng · vàng
-
Váy quấn
Tấm vải quấn quanh thân dưới, giắt cạp; dải hoa văn tập trung ở gấu.
-
Áo chui đầu
Áo cộc tay, viền hoa văn ở cổ, vai và gấu áo.
-
Khố
Trang phục nam, dải vải dài quấn hông, hai đầu thả trước sau.
-
Vòng cườm
Chuỗi cườm đeo cổ và tay, nhiều lớp trong dịp lễ.
Kéo để xoay · cuộn để phóng
Mô hình mẫuẨm thực
Chung nền ẩm thực Tây Nguyên: nướng, giã, đắng và cay. Muối kiến vàng là thứ gia vị hiếm thấy ở nơi khác — kiến rừng giã với ớt và lá é.
Dùng chung với dân tộc Jarai
Lương thực chính Gạo tẻ
Cơm lam
Nếp nướng trong ống lồ ô, tách vỏ ăn nóng cùng thịt nướng.
Gà nướng
Gà kẹp tre nướng than, chấm muối kiến vàng hoặc muối é.
Canh lá bép
Lá bép rừng nấu với cà đắng, vị ngọt hậu.
Muối kiến vàng
Kiến vàng rừng giã cùng ớt, lá é — vị chua cay đặc trưng.
Rượu cần
Ủ trong ché men lá, uống chung trong mọi nghi lễ của buôn.
Kỹ thuật chế biến: Nướng ống lồ ô · giã cối · ủ ché men lá · hun khói
Âm nhạc & diễn xướng
Cồng chiêng Jarai thường đi cùng trống lớn và điệu múa xoang vòng quanh cây nêu. Trong lễ bỏ mả, chiêng đánh liên tục nhiều ngày đêm.
Dùng chung với dân tộc Jarai
Nhạc cụ
Ô nhạc cụ đã nối sẵn với trường audio trong
schema — có tệp ghi âm là phát được, không phải sửa giao diện.
Kéo để xoay · cuộn để phóng
Mô hình mẫuHình thức diễn xướng
Diễn tấu cồng chiêng · Múa xoang · Hát kể sử thi · Hát dân ca adoh
Ngôn ngữ & chữ viết
Dùng chung với dân tộc Jarai
dùng chữ Latinh
Chữ Jarai xây dựng trên cơ sở chữ Latinh, hiện được dạy trong trường tiểu học ở Gia Lai và dùng trong phát thanh, xuất bản của tỉnh.
Nhà ở
Nhà sàn dài của gia đình mẫu hệ, cầu thang đầu hồi. Ngoài nhà ở, buôn còn hai công trình chung quan trọng: nhà rông và khu nhà mồ — nơi dựng những pho tượng gỗ tạc người ngồi ôm mặt, hình ảnh tiêu biểu nhất của điêu khắc Jarai.
Dùng chung với dân tộc Jarai
Tổ chức xã hội
Dùng chung với dân tộc Jarai
Thân tộc
mẫu hệ
Hôn nhân
Nhà gái chủ động hỏi cưới; sau lễ, chồng về ở nhà vợ và con mang họ mẹ.
Ghi chú
Người Jarai còn giữ định chế Pơtao — "Vua Lửa", "Vua Nước" — những người giữ gươm thiêng và chủ trì lễ cầu mưa cho cả vùng, chứ không phải vua theo nghĩa cai trị.
Lễ hội
Dùng chung với dân tộc Jarai
-
Lễ bỏ mả (Pơ thi)
Tháng 2-4 dương lịch
Lễ tiễn người chết, dựng tượng nhà mồ và đánh chiêng nhiều ngày; sau lễ, người sống thôi chăm sóc phần mộ.
-
Lễ cầu mưa
Tháng 4-5 dương lịch
Nghi lễ do Pơtao Apui chủ trì, cầu mưa xuống cho mùa rẫy.
-
Mừng lúa mới
Sau thu hoạch
Tạ ơn thần lúa, cả buôn góp ché rượu và đánh cồng chiêng.
Nguồn tham khảo
- sách Tổng điều tra dân số và nhà ở 2019 — Tổng cục Thống kê
- bài báo Hồ sơ Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên, UNESCO 2008
- bài báo Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia — Bộ VHTTDL
- bảo tàng Bảo tàng tỉnh Gia Lai — sưu tập tượng nhà mồ và cồng chiêng
Schema bắt buộc mỗi dân tộc có ít nhất một nguồn — không thêm được bản ghi nếu bỏ trống.