Bảy mục dưới đây kế thừa nội dung chung của dân tộc Êđê. Chỗ nào nhóm Bih thật sự khác thì được đánh dấu Riêng ở nhóm này — dấu ● trên thanh mục lục chỉ ra ngay những mục đó.
Người Êđê là ví dụ điển hình nhất của chế độ mẫu hệ còn vận hành ở Việt Nam: con mang họ mẹ, tài sản truyền cho con gái, nhà gái đi hỏi chồng, và ngôi nhà dài mở rộng theo số con gái lập gia đình.
Ngôi nhà dài vì thế không chỉ là kiến trúc mà là một sơ đồ thân tộc dựng bằng gỗ: nhìn chiều dài và số gian là đọc được cấu trúc gia đình. Đây là điểm thường được dùng để đối chiếu với các dân tộc phụ hệ phía Bắc.
Trang phục
Thổ cẩm Êđê gần như luôn là nền chàm đen với các dải hoa văn đỏ, vàng, trắng chạy ngang. Vị trí và số dải cho biết địa vị của người mặc.
Dùng chung với dân tộc Êđê
- Chất liệu
- Bông · chàm · chỉ nhuộm màu · cườm
- Màu chủ đạo
- Đen · chàm · đỏ · vàng · trắng
-
Váy myeng
Váy quấn dài, dải hoa văn chạy ngang ở gấu và ngang eo.
-
Áo nữ
Áo chui đầu, tay ngắn, viền hoa văn ở vai và gấu.
-
Khố
Trang phục nam giới, dải vải dài quấn quanh hông, hai đầu buông thõng.
-
Vòng đồng
Vòng tay đeo sau nghi lễ trao vòng — dấu hiệu của giao ước.
Kéo để xoay · cuộn để phóng
Mô hình mẫuẨm thực
Vị chủ đạo là đắng và cay: cà đắng, lá mì, ớt xanh. Rượu cần và thịt nướng gắn với nghi lễ nhiều hơn là bữa ăn thường ngày.
Riêng ở nhóm Bih
Sống ven hồ Lắk nên cá nước ngọt chiếm vị trí lớn hơn hẳn trong bữa ăn.
Lương thực chính Gạo tẻ
Canh cà đắng
Cà đắng nấu với cá khô hoặc thịt, vị đắng rõ — món quen thuộc nhất.
Gà nướng sả
Gà kẹp tre nướng than, chấm muối ớt kiến vàng.
Cơm lam
Nếp nướng trong ống lồ ô, ăn cùng thịt nướng trong lễ hội.
Lá mì xào
Lá sắn non giã, xào với cà đắng và ớt.
Rượu cần
Ủ trong ché bằng men lá; ché rượu là tài sản có giá trị của gia đình.
Kỹ thuật chế biến: Nướng ống lồ ô · giã cối · ủ ché men lá · phơi khô
Âm nhạc & diễn xướng
Cồng chiêng Tây Nguyên được diễn tấu theo lối mỗi người một chiếc, âm thanh chỉ thành bài khi cả dàn cùng đánh — một hình thức phối hợp cộng đồng.
Riêng ở nhóm Bih
Người Bih giữ dàn ching kram — chiêng tre — và ở đây phụ nữ là người diễn tấu, khác hẳn quy ước chiêng đồng do nam giới đánh ở các nhóm khác.
Nhạc cụ
Ô nhạc cụ đã nối sẵn với trường audio trong
schema — có tệp ghi âm là phát được, không phải sửa giao diện.
Kéo để xoay · cuộn để phóng
Mô hình mẫuHình thức diễn xướng
Diễn tấu cồng chiêng · Hát kể sử thi khan · Hát ay ray
Ngôn ngữ & chữ viết
Dùng chung với dân tộc Êđê
dùng chữ Latinh
Chữ Êđê được xây dựng trên cơ sở chữ Latinh từ đầu thế kỷ XX và hiện được dạy trong trường tiểu học ở Đắk Lắk.
Nhà ở
Nhà sàn dài của đại gia đình mẫu hệ. Mỗi lần một người con gái lấy chồng, nhà được nối thêm một gian — chiều dài ngôi nhà kể lại số thế hệ đã sống ở đó.
Riêng ở nhóm Bih
Nhà dài dựng ven mép nước, gắn với bến thuyền độc mộc của buôn.
Tổ chức xã hội
Dùng chung với dân tộc Êđê
Thân tộc
mẫu hệ
Hôn nhân
Nhà gái chủ động hỏi cưới và trao vòng đồng. Sau cưới, chồng về ở nhà vợ; con mang họ mẹ.
Ghi chú
Tên người có tiền tố phân biệt giới: H' cho nữ, Y cho nam. Quyền thừa kế thuộc về con gái út.
Lễ hội
Dùng chung với dân tộc Êđê
-
Lễ cúng bến nước
Đầu năm hoặc sau mùa thu hoạch
Cả buôn cúng thần nước, gắn với việc giữ nguồn nước chung của cộng đồng.
-
Lễ bỏ mả (Pơ thi)
Tháng 2-4 dương lịch
Lễ tiễn người chết về thế giới bên kia, kết thúc trách nhiệm của người sống.
-
Mừng lúa mới
Sau thu hoạch
Tạ ơn thần lúa, đánh cồng chiêng và uống rượu cần suốt nhiều ngày.
Nguồn tham khảo
- sách Tổng điều tra dân số và nhà ở 2019 — Tổng cục Thống kê
- bài báo Hồ sơ Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên, UNESCO 2008
- bảo tàng Bảo tàng Đắk Lắk — trưng bày nhà dài và cồng chiêng
Schema bắt buộc mỗi dân tộc có ít nhất một nguồn — không thêm được bản ghi nếu bỏ trống.