Bảy mục dưới đây kế thừa nội dung chung của dân tộc Bahnar. Chỗ nào nhóm Rơ Ngao thật sự khác thì được đánh dấu Riêng ở nhóm này — dấu ● trên thanh mục lục chỉ ra ngay những mục đó.
Người Bahnar cư trú xen kẽ với người Jarai ở Gia Lai, Kon Tum nhưng thuộc nhóm ngôn ngữ Môn-Khmer, không phải Nam Đảo. Đây là điểm rất đáng dùng khi giảng: hai dân tộc sống cạnh nhau, chung không gian cồng chiêng, chung lối ăn ở, nhưng gốc ngôn ngữ khác hẳn nhau — bằng chứng cho thấy ranh giới văn hóa và ranh giới ngôn ngữ không trùng nhau.
Nhà rông là thứ khiến người Bahnar được nhận ra ngay. Mái nhà dựng đứng, vút cao như lưỡi rìu ngược, làm hoàn toàn bằng vật liệu rừng và buộc bằng mây, không một cái đinh. Chiều cao mái là niềm tự hào của làng, và mỗi lần dựng lại nhà rông là một lần cả cộng đồng huy động sức người trong nhiều tháng.
Trang phục
Thổ cẩm Bahnar cũng nền chàm đen, nhưng hoa văn nghiêng về mô típ hình học lớn và hình người, hình thú cách điệu — khác lối dải hẹp lặp lại của các dân tộc Nam Đảo cùng vùng.
Dùng chung với dân tộc Bahnar
-
Váy quấn
Tấm vải quấn thân dưới, hoa văn tập trung thành mảng lớn ở gấu.
-
Áo chui đầu
Áo cộc tay, hoa văn chạy dọc hai bên thân trước.
-
Khố
Trang phục nam, hai đầu khố thêu hoa văn và tua rua.
-
Vòng đồng, chuỗi cườm
Đeo trong lễ hội và khi diễn tấu cồng chiêng.
Kéo để xoay · cuộn để phóng
Mô hình mẫuẨm thực
Bếp Bahnar dựa vào rẫy và rừng: gạo tẻ, lá mì, cà đắng, măng, và cách nướng trong ống lồ ô giữ nguyên vị nguyên liệu.
Dùng chung với dân tộc Bahnar
Lương thực chính Gạo tẻ
Cơm lam
Nếp nướng ống lồ ô, món mang theo khi lên rẫy và dùng trong lễ.
Lá mì xào
Lá sắn non giã nhỏ, xào với cà đắng và ớt xanh.
Cà đắng
Nấu canh hoặc giã sống với muối ớt, vị đắng rõ.
Thịt nướng ống
Thịt ướp thảo mộc nhồi ống lồ ô, vùi than.
Rượu cần
Ché rượu là tài sản và là trung tâm của mọi cuộc vui trong làng.
Kỹ thuật chế biến: Nướng ống lồ ô · giã cối · ủ ché men lá · muối chua
Âm nhạc & diễn xướng
Ngoài cồng chiêng, người Bahnar nổi tiếng với sử thi Hơamon — những áng kể dài hàng đêm, nghệ nhân hát kể trong nhà rông cho cả làng nghe.
Dùng chung với dân tộc Bahnar
Nhạc cụ
Ô nhạc cụ đã nối sẵn với trường audio trong
schema — có tệp ghi âm là phát được, không phải sửa giao diện.
Kéo để xoay · cuộn để phóng
Mô hình mẫuHình thức diễn xướng
Diễn tấu cồng chiêng · Hát kể sử thi Hơamon · Múa xoang
Ngôn ngữ & chữ viết
Riêng ở nhóm Rơ Ngao
Phương ngữ Rơ Ngao vay mượn nhiều từ tiếng Xơ Đăng láng giềng. Đây cũng là nhóm từng được một số tài liệu đề nghị tách thành dân tộc riêng — một ví dụ tốt để bàn về ranh giới tộc người trong lớp học.
dùng chữ Latinh
Chữ Bahnar được các giáo sĩ xây dựng trên cơ sở chữ Latinh từ giữa thế kỷ XIX, thuộc hàng sớm nhất trong các dân tộc thiểu số ở Việt Nam, và tới nay vẫn được dạy ở Gia Lai, Kon Tum.
Nhà ở
Nhà ở là nhà sàn thấp, nhưng công trình định danh cả dân tộc là nhà rông: nhà chung của làng, mái dựng đứng vút cao có nơi tới hơn hai chục mét, dựng hoàn toàn bằng gỗ, tre và cỏ tranh, không dùng đinh.
Riêng ở nhóm Rơ Ngao
Nhà rông Rơ Ngao mái thấp hơn, dáng gần với nhà rông Xơ Đăng.
Tổ chức xã hội
Dùng chung với dân tộc Bahnar
Thân tộc
song hệ
Hôn nhân
Tính dòng cả bên cha lẫn bên mẹ. Sau cưới, đôi vợ chồng luân phiên ở bên nhà vợ rồi bên nhà chồng trước khi lập nhà riêng.
Ghi chú
Làng (plei) là đơn vị tự quản, đứng đầu là già làng; nhà rông vừa là nơi hội họp, xử việc làng, tiếp khách, vừa là chỗ ngủ của trai chưa vợ.
Lễ hội
Dùng chung với dân tộc Bahnar
-
Mừng nhà rông mới
Sau khi dựng xong nhà rông
Lễ lớn nhất của làng, cả cộng đồng góp công góp của, đánh chiêng nhiều ngày.
-
Mừng lúa mới
Tháng 11-12 dương lịch
Tạ ơn thần lúa sau vụ thu hoạch, mở ché rượu cần và diễn tấu cồng chiêng.
-
Lễ bỏ mả
Mùa khô
Tiễn người chết về với tổ tiên, kết thúc bổn phận của người sống với phần mộ.
Nguồn tham khảo
- sách Tổng điều tra dân số và nhà ở 2019 — Tổng cục Thống kê
- bài báo Hồ sơ Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên, UNESCO 2008
- bài báo Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia — Bộ VHTTDL
- bảo tàng Bảo tàng Kon Tum — trưng bày nhà rông và sử thi Hơamon
Schema bắt buộc mỗi dân tộc có ít nhất một nguồn — không thêm được bản ghi nếu bỏ trống.